Language revitalization etc...

Una entrevista ambe Michael Payne
Michael Payne a trabalhat tota sa vida dins lei media, que siegue au Canadà per CBC, una experiéncia bilingüa, per la BBC au País de Galas que ne’n foguèt director ò per Reuters, que dirigèt per dètz ans. Rèsta ara en Droma Provençala.

Avèm agachat una emission de Vaquí sus França 3, nos podètz dire çò que n’avètz pensat ?
Me siáu pensat que patís, coma totei lei emissions de television que son sota-financiada e pauc preparadas, dau fach qu’es visiblament una emission que degun vòu, e que doncas passa an un orari dificile e li son pas donats ni lei mejans ni lei ressorças per far quicòm d’asatat a la realitat de çò que cercan lo monde, quicòm d’interessant que dona d’èr an una emission modèrna. Es dificile dins aquelei condicions de far que que siegue. Per ieu, èra tras qu’interessant de veire que i aviá una emission en occitan dins lo sud de França, mai ai trobat que li fautava clarament d’argent, de ressorças, e de monde amb una capacitat de produccion per veraiament fabregar un produch televisat polit. Es verai qu’en França una bòna part dei programas son pas tan ben fachs, mai de costuma au mens an de brinde. Èra clar que Vaquí aviá d’assajar de parlar de causas pron interessantas per lo public, mai amb un budget dei mai estequits.

E que vos siatz pensat de l’idèa de tot sotatitolar ?Aquò es un problèma qu’aguèron tanben au Canadà e au País de Galas : quand assajatz de vos ocupar d’una lenga qu’es sovent parlada siegue per una minoritat siegue per 50 ò 60% d’una populacion d’un luòc donat, alòra ò cambian de cadena en se pensant que comprendràn ren, ò assajan de comprene, çò que sovent es un esfòrç fòrça tròp important. La rason per utilizar lo sotatitolatge es de servar aqueu public, de tot segur. Se fau puei demandar s’aquò es important ò non per çò que volèm crear, en termes de coma volèm influençar la situacion. Dau ponch de vista de la cadena de television que, fin finala, esponsoriza l’emission, voudràn lo sotatitolatge perque voudràn servar son public, mai es benlèu contraproductiu se volèm que l’occitan progrèsse, estent qu’es mielhs que lo monde fagan l’esfòrç. S’aviatz vòstra cadena, lei causas serián diferentas. Au País de Galas, comencèron amb un sotatitolatge obligatòri, venguèt puei opcionau per lo monde que volián seguir un programa mai que parlavan pas galés.

Avètz trobat Vaquí fòrça diferent deis autrei programas en lengas minorizadas qu’avètz poscut veire ?Se pòt far un paralèle ambe lo New Brunswick, au Canadà, qu’es la soleta província dau Canadà qu’es vertadierament bilingüa anglés/francés, e aquí pereu, lei memei limitacions s’aplican, lei programas acadians mancavan veraiament d’argent, e doncas semblavan jamai tan bòns coma lei programas anglés. Per lo País de Galas, lei ressorças donadas a la creacion de S4C, la cadena galesa, èran au mens tan importantas senon mai importantas qu’aquelei donadas per la BBC ò ITV, semblava doncas professionau tre lo començament, e aviá, es clar, de brinde. Vòstre programa, es tipic de çò que se fai quora una minoritat se vei coma assiejada, e Vaquí assaja de mostrar que la lenga fai partida de la vida vidanta per un molonàs de monde. Mai se podètz sortir per considerar lei problèmas e lei concepts que son fòra la lenga, es a dire, s’avètz un programa que presenta la lenga, anatz prene un cantaire que canta en occitan, un entreprenaire que fai de cartas de visitas en provençau, e fin finala seretz isolats, en vesent pus que la lenga puslèu que d’èstre en fàsia ambe la societat, e me pense qu’es una trapela qu’es tras qu’aisat de i caire dedins quora avètz lo sentiments que siatz dins una minoritat. Mentre que çò que seriá mai utile seriá de se demandar de qu’afecta lo monde encuei dins lo sud de França, e es aquò que nos va interessar, la tendéncia es de cercar una problematica ligada solament a la lenga, au problema de la lenga.

L’occitan es la soleta lenga europenca parlada per mai d’un milion de personas qu’a pas sa cadena, que ne’n pensatz ?Me sembla qu’es una vertadiera tragedia per vautrei, e me pense qu’i a pas a esitar sus lo fach que lei galés vos dirián que la rason perque lo galés es a viure una renaissença, particularament entre lei joves,es pas solament perque s’apren e s’ensenha dins leis escòlas, es subretot perque ai joves li agrada fòrça la telé, i a una granda chausida de programas, e se pòdon tornar a l’ostau e agachar la telé galesa, aquò refortís çò que se passa a l’escòla, es pus un subject escolar, mai ven una vertadiera lenga de societat. Tot lo monde au País de Galas e au New-Brunswick vos dirà que s’una lenga se dèu desvolopar, se dèu mantenir sa posicion e espandir sei territòris, una cadena de television es indispensabla, e la situacion qu’avètz aquí per l’occitan es una farça.

L’impact d’una cadena de television sus l’avenir d’una lenga es doncas enòrme ?Òc, e çò mai important, es que mentre qu’èra fòrça dificile, en 1982, per lei galés per establir una cadena galesa tot simplament perqué deguèron levar una cadena anglesa per aviar la cadena galesa, encuei lei causas van tan lèu dins lo narrow casting, lo podcasting*, dins la difusion de la televsion per internet, lo satelite, es fòrça mai simple encuei de far una cadena de tv, e còsta ben mens car. Es benlèu dificile per ara que tot lo monde a pas lo satelite, mai lèu la tv s’agacharà sus leis ordenadors, leis ipods etc. e lei possibilitats vènon fòrça mai diversas. Tecnicament en tot cas, ara fau veire s’auretz la volontat politica per o far.

Se deviam establir una cadena de tv occitana, quinei serián leis escomessas màgers ? Onte nos faudriá començar ?Vos fau primier assegurar que çò que faretz serà una cadena qu’interessarà veraiament lo monde, fau identificar lo public, e subretot evitar de tombar dins la trapèla de solament parlar de la lenga. Dèu èstre una cadena coma leis autrei, ambe de serias, de ficcions, de juòcs, d’espòrt, de programas per leis enfants. Fau poder dire : siam una cadena de television, s’atròba simplament que difusèm en occitan, e pas : siam una cadena qu’assaja de martelar qu’aquela lenga es imortanta. D’aguer aquela sofisticacion, aquò es la clau per la reüssida, e se podètz començar una cadena, coma que siegue (privada, associativa, ajudada per lei colectivitats), es tras qu’important qu’aquela cadena dòne enveja e siegue populara, pas simplament militanta.

*Tecnicas de difusion de l’imatge e dau son sus internet e sus lei lectors portables iPod.

Prepaus reculhits e traduchs de l’anglés per Jaume Còsta.